|
Ký sự (tiếp
theo) :
Cộng đồng người Việt tại Nga
Uông Toàn
Phong
Lại
thêm một Xuân nữa đến với chúng ta.
Mùa
Xuân luôn mang đến luồng sinh khí mới, niềm tin mới, hy vọng mới… vì vậy mùa
Xuân và những ngày Tết luôn là những ngày lễ quan trọng nhất với mọi người
trên hành tinh này.
Với
người Việt Nam ta, mùa Xuân và những ngày Tết càng trở nên có nghĩa đặc biệt
quan trọng. Năm hết Tết đến, có chút thời gian rãnh rỗi để ngồi lại với nhau,
cùng ngẫm nghĩ, suy tư… về công việc của một năm đã qua. Chiều 30 Tết, cho
dù bận đến đâu đi nữa, người Việt Nam cũng dành thời gian làm mâm cỗ cúng
tất niên, với tất cả lòng thành thắp nén nhang tưởng nhớ đến Ông Bà tổ tiên,
những người đã khuất… cầu xin các Đấng tối cao phù hộ cho một năm mới với
nhiều thành công và may mắn.
Tết
với người Việt Nam đang định cư ở nước ngoài, trong nỗi vui chung còn có một
nỗi niềm riêng, đó là nỗi buồn xa xứ, nó day dứt không nguôi… Tôi tin rằng
nếu không có mùa Xuân, không có những ngày Tết… thì sự gắn bó giữa người
Việt ở nước ngoài với quê hương sẽ không sâu đậm như vậy. Mỗi khi Xuân về,
Tết đến không có ai là không ngậm ngùi nhớ về quê hương, rồi buồn cho thân
phận.
Tại
sao chúng ta cũng có quê hương, có tổ quốc mà lại không được sống ở đó ? Tại
sao cho đến bây giờ vẫn có người sẵn sàng bỏ hết ra đi ? Để rồi có lúc phải
ngậm ngùi nhận ra rằng "nắng nơi đây cũng ấm, nhưng sao bằng nắng ấm quê
hương".
Người
Việt Nam ở Nga cũng không nằm ngoài ngoại lệ đó, mà thậm chí còn buồn tủi
hơn rất nhiều. Mùa xuân và những ngày Tết ở đây là những ngày buồn tẻ nhất
trong năm. Những ngày này thật là trống trãi và cô đơn… bởi không như ở các
nước khác, nơi người Việt Nam đã định cư lâu dài, an cư lạc nghiệp rồi, gia
đình, bạn bè quây quần bên nhau… Ở Nga người Việt sống rất cô độc mặc dù rất
đông, mạnh ai nấy sống. Đa số người Việt tại đây vẫn còn độc thân, chỉ sống
một mình ; đông hơn thì có thêm vợ con, thế thôi. Ngoài giờ đi làm về họ rất
ít giao du, bạn bè rất hạn chế, và nếu có thì chỉ quanh quẩn trong vòng đai
thân thiết hoặc có quan hệ làm ăn, buôn bán mà thôi. Với dân địa phương (người
Nga) thì lại càng ít. Rất ít người Việt có quan hệ thân tình với người bản
xứ, có lẽ vì cho rằng không cần thiết, và nếu có cũng chẳng mang lại lợi lộc
gì. Ngoài trừ những người có vợ Tây (Nga), hoặc có con đang đi học, gửi trẻ,
số còn lại hầu như sống rất khép chặt.
Cuộc
sống thường ngày vốn đã đơn điệu : đi làm (buôn bán) về ăn, ngủ ; dậy lại đi
làm… cứ thế, hết ngày này sang ngày khác. Ở chỗ làm việc (các khu trung tâm
thương mại, các khu chợ…), cuộc sống cũng không hơn gì : họ là những người
máy. Không ai có thì giờ để suy nghĩ, mọi chuyện trong chợ đều do các chủ
chợ đứng ra giải quyết, từ A đến Z, mọi người chỉ việc đóng tiền là xong. Số
tiền đóng để thuê chỗ trong chợ khá cao, tùy theo chỗ tốt hay xấu, chỗ bán
được nhiều hàng hay ít : từ vài trăm đô cho đến vài ngàn đô một tháng. Để gỡ
lại vốn hay không bị lỗ, tất cả chỉ biết cong lưng ra "cày".
Những
ông chủ chợ (người Việt) tuy không nhiều nhưng rất giàu. Vì nắm bắt được nhu
cầu cần có chỗ để buôn bán những mặt hàng rẻ tiền với số lượng lớn, phù hợp
với nhu cầu của đại đa số dân Nga, họ liên kết với những người Nga có thế
lực lớn để được che chở, rồi mở ra nhiều khu chợ ngoài trời cho thuê chỗ.
Vốn đầu tư gần như không có nhưng tiền lãi thu vào thì rất khủng khiếp : họ
mua lại những container hỏng về làm chỗ bán hàng, gọi là ki-ốt, rồi cho thuê.
Khi sang nhượng, có những kiốt trị giá từ vài nghìn đôla lên đến hàng trăm
nghìn đô-la. Những ông chủ chợ người Viêt này rất giàu có, họ đi những loại
xe thật xịn đời mới nhất, lúc nào cũng có vài vệ sĩ đi kèm…
Về
phía bà con mình, đa số vẫn sống trong cơ cực. Họ phải làm lụng từ sáng đến
tối ngoài trời, có khi làm cả thâu đêm. Đó là chưa kể sự nghiệt ngã của khí
trời, tại Nga mùa hè thì nắng nóng, mùa đông thì rét buốt (có nhiều hôm
nhiệt độ xuống - 25 độ), thế mà có ai được nghỉ gì đâu ? Quanh năm bà con ta
chỉ biết làm lụng vất vả ngoài chợ, từ tờ mờ sáng cho đến tối mịt. Nhiều
người ở Moskva mà không biết Quảng trường Đỏ nằm ở đâu ? Họ chỉ biết đi làm
(buôn bán) và... đi làm (buôn bán) mà thôi. Mọi chuyện liên quan đến giấy tờ
tùy thân, hộ chiếu, hộ khẩu… chỉ cần chi tiền ra là có "dịch vụ" lo hết. "Dịch
vụ" là tên gọi những người Việt (phần lớn xuất thân từ những gia đình cán bộ,
do đó quen biết rất nhiều và giỏi giao thiệp) chuyên làm nghiệp vụ nhận đăng
kí hộ khẩu, đổi hộ chiếu, thuê nhà, mua vé máy bay… trong cộng đồng người
Việt để hưởng hoa hồng. Sự hội nhập của cộng đồng người Việt vào xã hội Nga
do đó rất chậm và rất khó, vì sinh hoạt chủ yếu của mọi người là buôn bán
nên mọi chuyện còn lại đều do "dịch vụ" chu tất. Tâm lí "ăn nhờ ở đậu" vẫn
còn trong suy nghĩ của nhiều người, mục đích chính của họ là kiếm thật nhiều
tiền rồi trở về Việt Nam sinh sống, có nhục nhã, cay đắng cũng cố chịu cho
qua…
Một
nguyên nhân nữa, khiến cho sự hội nhập của người Việt trở nên khó khăn hơn,
xuất phát từ phía chính quyền Nga. Dù rằng chế độ xã hội chủ nghĩa không còn
nữa, kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế là chọn lựa tất yếu của nước Nga,
nhưng cái nhìn của người dân Nga đối với cộng đồng người Việt tại đây vẫn
còn nhiều thành kiến, thiên lệch… mang nặng tính bảo thủ của thời cộng sản.
Kinh doanh buôn bán tuy là một nghề cần được tôn trọng và bảo vệ, phải được
đối xử công bằng như bao nghề khác, nhưng ở Nga điều này vẫn chưa thực hiện
được. Những người Việt buôn bán, kinh doanh luôn phải chịu đựng sự khinh
miệt của người dân Nga và bị các cấp chính quyền địa phương luôn tìm cách
chèn ép, bắt bớ, nhũng nhiễu, vòi tiền… Cộng đồng người Việt Nam tại Nga là
đối tượng "ưu tiên" hàng đầu. Để tự bảo vệ, họ chỉ còn một cách là chi tiền,
chi rất nhiều tiền để được yên thân làm ăn.
Dưới
thời Liên Xô cộng sản, vì có rất ít người nhập cư nên dân Nga vẫn chưa quen
với sự có mặt của những người nước ngoài đến từ châu Á, châu Phi… Hiện nay,
do cuộc sống đang còn nhiều khó khăn, nhiều khi "giận cá chém thớt" người
Nga cho rằng những người nhập cư là một trong những nguyên nhân gây ra sự
nghèo khó và hỗn loạn cho họ ?
Cũng
vì quan niệm này mà cái nhìn của người dân lẫn chính quyền Nga với người
nhập cư Việt Nam vẫn còn nhiều thiên kiến. Thật ra số người Việt nhập cư vào
Nga không nhiều, không kể những người đến từ các nước Trung Á thuộc Liên Xô
cũ, hiện nay có khoảng 200.000 người Việt làm ăn, sinh sống tại Nga. Mọi
người đều chăm chỉ làm ăn, mục đích là kiếm tiền mà thôi, nhưng nhờ đó họ
góp phần thúc đẩy giao thương, buôn bán, cung cấp một lượng hàng lớn phục vụ
cho đại đa số những người có thu nhập thấp. Mọi người sinh sống hiền lành,
không hề gây hại cho bất cứ ai… nhưng nếu có chuyện gì thì búa rìu dư luận
luôn đổ lên đầu họ.
Một
quan niệm sai lầm khác từ thời cộng sản còn sót lại là luôn coi giai cấp tư
sản là kẻ thù của nhân dân, của chính quyền… Những người giàu có luôn bị coi
là kẻ bóc lột, lừa đảo, hoặc có vấn đề… Chúng ta phải hiểu rằng giai cấp tư
sản luôn là xương sống của mỗi quốc gia, kinh tế có phát triển hay không là
nhờ vào sự năng động của giai cấp này : giai cấp tư sản.
Tại
Nga, những cơ sở doanh nghiệp tư nhân không những ít được sự quan tâm của
chính quyền, mà còn bị nhìn với ánh mắt soi mói, nghi ngờ. Chính vì thế
ngành công nghiệp nhẹ của Nga phát triển chậm, gần 80% hàng may mặc phải
nhập từ nước ngoài. Doanh nhân Nga, thay vì tổ chức sản xuất trong nước, tạo
công ăn việc làm cho người dân, thì họ quay sang đi buôn, mua hàng ở Thổ,
Trung Quốc… về bán lấy lãi. Lí do rất là đơn giản : họ không muốn là những
con bò sữa. Không doanh nghiệp nào chịu đựng nổi những cuộc kiểm tra liên
miên, tùy tiện và ngẫu hứng của các ban ngành liên quan như công an kinh tế,
thuế, phòng cháy chữa cháy, vệ sinh dịch tể… thâm chí của cả các tổ chức
maphia. Sau bất cứ cuộc kiểm tra nào, cuối cùng doanh nghiệp tư nhân cũng
phải chi tiền, do đó họ rất thất vọng và chán nản…
Điển
hình mới nhất là vụ bắt giữ nhà tỉ phú Khodorcovsky, chủ tịch tập đoàn dầu
lửa lớn nhất của Nga. Ông ta bị bắt giữ như một tên tội phạm thông thường,
không cho tại ngoại dù đã đóng một số tiền rất lớn. Trong khi dư luận thế
giới xôn xao, lo ngại thì, theo các cuộc thăm dò dư luận của báo chí Nga, đa
số dân chúng ủng hộ chính quyền trong vụ bắt giữ này. Người ta bảo nhau
không biết ông ta lấy đâu ra nhiều tiền thế, chắc là có vấn đề rồi.
Bắt là phải. Còn
về phía chính quyền thì ông phó thủ tướng tuyên bố rằng "Nước Nga sẽ không
còn các nhà tài phiệt nữa…". Thật là vô lí và nực cười, chấp nhận kinh tế
thị trường mà lại không chấp nhận các nhà tài phiệt !
Việt Nam ta đã rất "thành công" trong việc tiêu diệt
giai cấp tư sản qua các cuộc cải cách ruộng đất ở miền Bắc và cải tạo công
thương ở miền Nam. Sau những đợt đó, đất nước chúng ta kiệt quệ, bây giờ
phải trải thảm đỏ đón các nhà đầu tư ngoại quốc và dành cho họ rất nhiều đặc
quyền đặc lợi mà người Việt Nam không có, trong khi đó những doanh nghiệp tư
nhân nội địa vẫn bị o ép, làm khó dễ… Ai cũng biết lượng tiền nhàn rỗi trong
dân gian còn rất nhiều, nhưng do luật pháp không ổn định và rõ ràng, thay
đổi xoành xoạch… nên không ai dám bỏ tiền đầu tư sản xuất. Cộng với nạn tham
nhũng không còn cách gì để kiểm soát, chính quyền còn để cho nạn buôn lậu
hoành hành, tràn lan… Hai tệ nạn này đang bóp chết sinh hoạt của những cơ sở
sản xuất trong nước. Bộ thương mại còn "vô tư" cấp giấy phép nhập khẩu từ
sắt thép đến cái tăm xỉa răng. Còn gì đau lòng hơn khi một đất nước với gần
3.000 km bờ biển mà phải nhập khẩu muối ?
Trở lại chuyện người Việt ở Nga, cho dù phải làm lụng
vất vả nhưng nhiều người đã rất thành đạt trong kinh doanh, có tài sản và
thu nhập rất lớn, có nhiều người tài sản lên đến vài chục triệu đôla. Đa số
người Việt đều mang một phần tiền về Việt Nam đầu tư, vì để có cảm giác yên
tâm và để giúp đỡ gia đình. Tuy vậy cũng có nhiều người mạnh dạn bỏ vốn
thành lập những công ty tư nhân, các cơ sở sản xuất tại Nga. Những người đã
trụ được thì lo tìm cách đem người nhà sang.
Đi Nga có lẽ là rẻ và đơn giản nhất, chỉ cần khoảng
2.000 USD là có hộ chiếu và chiếu khán nhập cư sang Nga. Có nhiều cách đi
sang Nga, nhưng chủ yếu vẫn là đi du học, thăm thân, du lịch… Đến nơi rồi
khi hết hạn thì họ tìm cách gia hạn chiếu khán nhập cư (visa), mua giấy phép
lao động… Đơn giản nhất là sống bất hợp pháp, ra đường gặp công an thì chịu
nộp tiền là xong, ở các khu chợ thì đã có các chủ chợ bao rồi. Không có gì
để lo cho lắm.
Mục đích duy nhất của người Việt Nam ở Nga là kiếm tiền
nên họ chỉ biết làm ăn, buôn bán mà thôi, họ không quan tâm đến gì khác.
Không ai gia nhập các hội hè, đoàn thể gì cả, mọi người đều sống riêng lẻ,
ai biết việc của người đó. Khi xảy ra chuyện gì thì họ chi tiền, thế thôi.
Chi tiền để đổi lấy tự do, để được yên thân làm ăn.
Ước mong của họ cũng là bình thường, làm sao kiếm được
nhiều tiền để mua một căn nhà ở thành phố, nếu được thì ở Hà Nội là tốt
nhất. Sau đấy là tích lũy một số tiền để sau này về Việt Nam làm vốn buôn
bán…Ai cũng mong cho bên nhà thay đổi, càng sớm càng tốt, đương nhiên là
thay đổi về hướng dân chủ. Đời sống càng có tự do, kinh tế có cơ hội phát
triển thì họ có nhiều cơ hội đầu tư hơn.
Mặc dù tâm lí coi đất Nga như một sân ga vẫn còn, nhưng
cộng đồng người Việt tại đây đã, đang và sẽ mãi mãi tồn tại. Quốc hội Nga
đang xem xét để thông qua bộ luật dành cho người nước ngoài. Những người đã
dến nước Nga từ lâu, đặc biệt là những người sang theo diện "hợp tác lao
động", sẽ có nhiều cơ hội để được phép định cư lâu dài. Dù sao thì ở Nga vẫn
còn sướng chán so với Việt Nam, hơn nữa con cái họ lớn lên từng ngày, đang
theo học ở các trường phổ thông, đại học… lớn nhỏ trên khắp nước Nga. Thế hệ
thứ hai này sẽ dễ dàng hòa nhập hơn vào xã hội Nga, bởi được học hành tử tế,
có hậu thuẫn kinh tế vững chắc của các bố mẹ đang miệt mài góp nhặt sớm hôm.
Họ luôn đặt hy vọng vào tương lai của con cái sau này, họ cố làm tất cả để
cho con em mình được ăn học đến nơi đến chốn với mong muốn sau này sẽ không
còn khổ nhục như bố mẹ của chúng.
Các sinh viên đang theo học ở các trường đại học lớn nhỏ
được bố mẹ hoặc người thân bên này đầu tư rất chu đáo, nhiều sinh viên có
điện thoại di động xịn, máy tính, thậm chí cả ôtô nữa… Hy vọng rằng, sau khi
tốt nghiệp, những sinh viên này sẽ hỗ trợ lại cho cha mẹ mình, những người
đã hy sinh tất cả cho tương lai của các em.
Mùa Xuân đang đến gần, ở Nga giờ đây đã có tất cả những
gì của ngày Tết Việt Nam : bánh chưng, giò chả, pháo bông… Thiếu chăng đó là
những cành đào, cành mai và một không khí Tết ấm cúng nơi quê nhà…
Tết Nguyên Đán là những ngày lễ quan trọng đối với người
Việt Nam ta. Nhưng than ôi, ở nước ngoài này đó chỉ là những ngày thường của
người bản xứ, niềm vui nếu có chỉ là thoáng qua. Đối với những người buôn
bán không may, nếu ngày Tết trúng vào ngày chợ phiên thì coi như… hết Tết.
Những người có điều kiện tài chánh, hoặc dư dật chút ít thì về Việt Nam ăn
Tết với người thân. Những người còn lại thì vẫn cặm cụi, miệt mài sớm hôm
ngoài trời giá lạnh, để rồi giật mình... mùa Xuân đã đến tự bao giờ ?
Mùa Xuân là mùa của ước mơ và hy vọng ! Vậy mùa Xuân ơi,
hãy giúp ta biến những mơ ước kia, một đất nước Việt Nam phú cường và một
dân tộc Việt Nam hạnh phúc, thành hiện thực.
Uông
Toàn Phong
(Moskva) |