Đọc
báo nước ngoài:
Độc
quyền và hủ bại
Hà
Thanh Liên
LTS
: BàHà Thanh Liên là một người Trung Quốc tị nạn tại Hoa Kỳ,
hiện là giảng sư tại Đại học Princeton. Bà được dư luận
quốc tế biết tới qua tác phẩm "Các lỗ hổng trong hiện đại
hóa của Trung Quốc", theo đó những mâu thuẫn của xã hội
Trung Quốc đã đạt đến mức không thể nào sửa đổi được
nữa. Đó cũng là lời cảnh cáo cho những chính quyền lấy Trung
Quốc làm mẫu mực.
Về chủ đề "Thoát khỏi Trung Quốc" của báo Sapio
(phát hành tại Nhật Bản), số ra ngày 23-7-2003, tôi vốn là người
tự bản thân mình đã trốn thoát khỏi Trung Quốc nên được
bắt đầu từ "kịch thoát nạn" của mình.
Vào tháng 7-1998, ngay sau khi xuất bản quyển "Các lỗ
hổng trong hiện đại hóa", thân tôi lúc nào cũng bị đặt dưới
sự giám sát của cảnh sát, công an Trung Quốc. Từ năm 1999, khi
quyển sách trên bị cấm xuất bản ở Trung Quốc, ở cạnh văn phòng
ở tầng thứ 15 trong cao ốc 32 tầng tôi thuê để sống, có phòng
của công an chìm lúc nào cũng có 14, 15 người thay nhau nghe lén điện
thoại nhà, thơ điện tử, điện thoại cầm tay của tôi. Không
những thế, đôi lúc tôi vắng nhà, họ đã vào lục lọi phòng tôi
ít nhất ba lần. Rõ ràng không phải loại ăn trộm thường. Vì
tiền bạc không mất, chỉ biến đâu mất tiệt bản thảo, tư
liệu và các bức thơ tôi viết ! Còn trần của phòng tắm nhà tôi
có lẽ vì gắn máy nghe lén bị thất bại làm tôi ngạc nhiên nhìn
thấy tấm các tông và vôi rớt loang lổ.
Ngoài cách xét nhà bằng cách xâm phạm bất hợp pháp đó,
từ mấy năm nay chính quyền Trung Quốc bắt đầu liên tục câu thúc
những người trí thức "vi phạm luật về cơ mật quốc
gia". Tôi cũng được đưa vào danh sách này gần đây. Nhưng vào
thời điểm 1999, tôi chưa hề có ý định thoát khỏi Trung Quốc
để lưu vong chính trị. Nếu có thể được tôi muốn tiếp tục
hành động ngôn luận để phát hiện chi tiết những chỗ đen
tối, những phần đáng mắc cở của xã hội Trung Quốc.
Tuy nhiên, một sự kiện quyết định đã xảy ra khiến tôi
quyết tâm chọn đường lưu vong. Ngày đó, lúc tôi đang cùng con
trai lên 8 bách bộ trên đường thì bị chiếc xe ô tô theo đuổi
tông vào sau lưng làm hai mẹ con tôi bị hất văng 3 mét và bị thương
ở chân. Lúc đó tôi mới cảm thấy rõ nỗi sợ "ngay cả
mạng sống của các người cũng bị đe dọa bất cứ lúc nào".
Vào hạ tuần tháng 5-2001, tôi nhận được thư của trường
Đại Học Chicago ở Mỹ mời làm giảng sư. Việc này nằm trong chương
trình Mời học giả đang bị các chính phủ đàn áp được các trường
đại học Mỹ bảo vệ với những biện pháp khẩn nhằm cấp
cứu những học giả đang bị lâm nguy (scholar at risk). Tôi đã xin
sẵn visa cấp cho việc này. cũng khoảng thời gian này, các cơ quan
truyền thông có uy tín của thế giới như Financial Times, New York
Times đã bắt đầu đưa nhiều tin về các hoạt động ngôn luận
của tôi.
Từ lúc ấy hoàn cảnh tôi ngày càng hiểm nghèo. Tất cả ký
sự và bài viết của tôi đều bị nhà đương cuộc tịch thu,
họ cũng tăng cường áp lực lên tòa báo nơi tôi làm việc. Họ
bắt buộc ông chủ biên và những người lãnh đạo tòa báo đã
đăng các bài báo của tôi từ chức. Tôi mất ngủ nhiều đêm vì
ấm ức với những sức ép hữu hình và vô hình đó.
"Họ đang chuẩn bị bắt giam chị đó !". Sáng 14 tháng
6 năm 2001, khi được một người bạn rành về hành động của công
an cho biết tin trên, tôi quyết định ngay. Hầu như không mang hành
lý nào khác ngoài bộ áo vét đi làm và xách tay nhỏ, tôi rời
khỏi căn phòng trong khu chung cư. Thiếu nữ công an canh chừng tôi
cùng đi cùng thang máy theo tôi đến tận xe buýt. Quay lại nhìn
kỹ, tôi còn thấy vài chú công an đứng rình sau miếng bảng gỗ.
Tim tôi đập thình thịch. Xe buýt đến, tôi leo lên đi như thường
lệ. Khi đến chỗ làm, tôi không lên phòng làm việc của mình mà
đến thẳng phòng của bạn đồng nghiệp. Ở đó tôi mượn điện
thoại cầm tay của bạn để liên lạc qua Mỹ. "Từ bây giờ
tôi sẽ đi Mỹ". Sau đó, từ trạm điện thoại công cộng tôi
liên lạc lại chỗ làm : "Hôm nay tôi mệt, xin nghỉ làm".
Điện thoại sau này tôi nhắm mục đích để cho các công an nghe lén
điện thoại bỏ ý định theo dõi tôi.
Sau khi rút hết tiền để dành ở ngân hàng, tôi đến Tòa lãnh
sự Mỹ để lấy hộ chiếu và giấy thông hành. Sau đó tôi đi
thẳng đến phi trường ở Quảng Châu. Vì ở địa phương Thẩm
Quyến, nhà đương cuộc đều biết mặt tôi. Ở đó tôi đã mua vé
máy bay đi Mỹ giá 26.000 nguyên. Vì là vé mua gấp nên giá khá cao.
Nhưng tôi không thể nào chần chừ. Nếu ở lại tôi sẽ bị
bắt. Tới phi trường quốc tế Bắc Kinh, tôi đáp chuyến máy bay
lúc 23 giờ 50, ghé qua Singapore, Tokyo, Los Angeles để cuối cùng
xuống phi trường New Azk ở New Yersey.
Từ đó đến nay đã hai năm. Hiện nay tôi đang làm việc ở
Đại Học Princeton với tư cách giảng sư, đang viết luận văn
về cơ cấu tham nhũng của Trung Quốc và cách kiểm soát các cơ
quan truyền thông (Media control in China). Trong các cuộc phỏng vấn
trước đây tôi thường nói rằng "ở các nước dân chủ, các
cơ quan truyền thông giám sát hoạt động của chính phủ nhưng ở
Trung Quốc thì chính phủ giám sát các cơ quan truyền thông".
Với kinh nghiệm ký giả đó và học giả ngày nay, tôi định làm
rõ một cách có lý luận về sự thật tại Trung Quốc.
Hiện nay loại học giả xuất thân từ ký giả như tôi ở
Trung Quốc rất nhiều. Các nghiên cứu của họ bị giới hạn không
cho phát biểu khiến nhiều nhà trí thức Trung Quốc đã lần lượt
bỏ đi Mỹ, Châu Âu, Nhật tạo nên một hiện tượng lưu xuất
chất xám. Đồng thời nhiều nhà trí thức có lương tâm khác bị
bắt trong nước. Trong lúc phát triển kinh tế của Trung Quốc được
tuyên truyền rầm rộ trên thế giới, môi trường tự do ngôn
luận của các cơ quan truyền thông ngày càng xấu đi.
Nhiều nhà đầu tư Âu Mỹ và các nhà nghiên cứu về Trung
Quốc đã có tiếng nói nhiều kỳ vọng về một sự "thay đổi
lớn" do sự thay đổi người lãnh đạo Đảng Cộng Sản Trung
Quốc từ Giang Trạch Dân qua Hồ Cẩm Đào. Nhưng tôi có thể quả
quyết rằng : "Không có gì thay đổi !". Sự phồn vinh
của Thượng Hải, kinh tế thị trường hóa, các vận động dân
chủ hóa và tự do hóa ở địa phương chỉ là chiến thuật tuyên
truyền đối ngoại !
Thực ra nhiều vấn đề giấu sau sự tăng trưởng kinh tế
của Trung Quốc từ giữa thập niên 1990 bắt đầu bộc lộ. Sự
độc chiếm của cải xã hội và quyền lực của một thiểu số,
vấn đề khoảng cách giàu nghèo, tham nhũng, phạm tội, sự cấu
kết giữa cán bộ cầm quyền và băng đảng xã hội đen, v.v…
nhiều không kể xiết. Kết quả là bất mãn của dân chúng ngày càng
tăng lên vì chẳng được hưởng lợi lộc gì trong sự phát
triển kinh tế. Tức nước sẽ vỡ bờ.
Kinh tế thị trường thực sự là sinh hoạt kinh tế được
phát triển theo cơ cấu tự do cạnh tranh chứ chẳng phải do
những nghị quyết, quyết định ép buộc do chính phủ trung ương
kiểm soát. Chính quyền cộng sản Trung Quốc về mặt "phân
phối của cải và tài nguyên" từ xưa đến nay cũng không thay
đổi cơ bản "độc chiếm" để duy trì sự lãnh đạo
của mình và đó là nguyên nhân chính để yên tình trạng hủ
bại trong xã hội. Tôi gọi đó là "thị trường hóa độc
quyền".
Chuyện gì sẽ xảy ra tới đây có thể nói gọn trong một
từ để chỉ hiện tượng cực kỳ sẽ diễn ra ở Trung Quốc
trong thời kỳ chuyển biến lịch sử sắp diễn ra. Đó là
"sụp đổ lớn" (collapse). Sụp đổ lớn cỡ sự băng
hoại của nhà Thanh (cách mạng Tân Hợi) hoặc cách mạng văn hóa.
Những người lo lắng cho sự sụp đổ lớn này không chỉ những
xí nghiệp Nhật, Âu Mỹ đang đầu tư hay xây dựng các công trường
lớn ở Trung Quốc mà thôi.
Thực ra những người lo sợ nhất về sự sụp đổ lớn này
là chính chính quyền Bắc Kinh. Nên gần đây họ tung ra các cuộc
vận động chống tham nhũng với khẩu hiệu "Bài trừ gian
lận, tham nhũng để tránh sụp đổ !". Tuy nhiên những cán
bộ hiện tại miệng thì hô hào chính sách đó nhưng tay lại tha
hồ tham nhũng nên không thể nào thay đổi được gì.
Nếu muốn thay đổi thực sự Trung Quốc phải có đảng đối
lập lành mạnh, cơ quan truyền thông khách quan, có khả năng giám
sát, làm áp lực để các cán bộ trên phải thay đổi thực sự.
Nhưng hiện nay ở Trung Quốc chỉ có vài "đảng vệ tinh"
nhận tiền từ đảng cộng sản và các học giả tay sai, cơ quan
truyền thông lưỡi gỗ chỉ phát triển những điều có lợi cho
nhà cầm quyền.
Ở đây chúng tôi thử xếp hạng trình độ các ổ tham nhũng
là các cơ quan hành chánh của Trung Quốc để đào sâu vấn đề :
một là cấp trung ương ; hai là cấp tỉnh ; ba là cấp vùng hành
chánh ; bốn là cấp thị trấn ; năm là cấp huyện ; sáu là cấp
hương xã và bảy là cấp thôn ấp. Trong bảy cấp hành chánh này,
cấp nào tham nhũng hơn cả ?
Trong các tác phẩm của tôi, ba cấp dưới là huyện, hương
và thôn được tôi điều tra kỹ về tệ nạn hối lộ, tham nhũng.
Chẳng hạn sự kết bè giữa các cán bộ và băng đảng đen để
xóa bỏ các tội phạm mãi dâm, thuốc phiện, việc giấu nhẹm
những vụ ám sát lãnh đạo của các băng đảng, xí nghiệp cạnh
tranh nhau.
Xin lấy một thí dụ để hiểu về "chính sách một
con". Thực ra ở nông thôn Trung Quốc hầu như không có gia đình
nào "một con" cả. Thông thường là hai, ba hoặc bốn con là
phổ biến. Nhưng nếu đăng ký thật sẽ bị liệt vào hạng đối
tượng xử phạt. Cho nên khi nông dân sinh con thứ hai, hoặc thứ
ba, họ liên lạc với cán bộ phụ trách hộ tịch, trả cho một
đứa con khoảng 2.000 nguyên là thói quen thông thường. Ở các
tỉnh giàu có như Quảng Đông, người ta hối lộ cho mỗi đứa
con thêm từ một vạn đến ba vạn nguyên. Cán bộ đều mờ mắt
vì các món tiền hối lộ béo bở này nên "chính sách một
con" đã bị từ bỏ từ cơ sở đầu tiên !
Sự tham nhũng của cán bộ này sẽ đẻ ra cái gì ? Cùng
với đạo đức xuống cấp là vấn đề nhân khẩu trầm trọng.
Trung Quốc có dân số chiếm 12% dân số thế giới nhưng diện tích
canh tác chỉ 7% diện tích canh tác của loài người. Đất đai
của Trung Quốc 37% đang bị sa mạc hóa do đó tỷ lệ diện tích
canh tác trên mỗi hộ, mỗi đầu người tiếp tục giảm lần.
Theo các chuyên viên về vấn đề dân số, cứ đà này vào giữa
thế kỷ 21 sẽ đạt đến mức 1,7 tỷ, 1,8 tỷ dân. Nghĩa là con
số vượt xa trị biên tế tối đa của môi trường tự nhiên
của Trung Quốc có thể chấp nhận được theo con số thống kê
của Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế thuộc Viện Khoa học Xã hội
Trung Quốc công bố. Với các cán bộ và các cấp hành chánh đầy
tham nhũng như hiện nay, khả năng thực hiện được chính sách
hạn chế đẻ rất là thấp.
Với tư cách ký giả, tôi chỉ có khả năng điều tra các
cấp thấp nhất và đã phát hiện được cơ cấu tham nhũng rõ ràng
như trên. Những cấp cao hơn mức độ tham nhũng, theo tôi suy
luận, vượt quá sức tưởng tưọng của mọi người. Các cán
bộ ưu tú cấp trên còn giải quyết nhiều vấn đề hơn cán bộ
địa phương, họ lợi dụng các cuộc vận động chống tham nhũng
để làm "công cụ" cho
quyền lợi chính trị của mình.
Trong nền kinh tế Trung Quốc, cơ cấu cốt lõi là tiền sẽ
chạy vào túi những người nào gần quyền lực nhất. Để làm giàu,
nếu không hối lộ cho người ở vị trí chính trị cao hơn mình,
người giàu cũng không bảo đảm được sự an toàn. Tôi nghĩ ở
Trung Quốc hiện nay có ba loại người trong hệ lụy tham nhũng :
Loại một : loại mánh mung. Có làm giàu đi nữa cũng không
trả tiền cho các trùm băng đảng xã hội đen. Trong trường hợp
này dù có bị băng đảng đen ghét đi nữa họ vẫn giữ được
thân thể an toàn vị họ đã hối lộ trước cho hơn ba cấp
"thôn", "hương" và "huyện" rồi.
Loại hai : những người xấu số. Từ năm 1995 chính quyền
trung ương Trung Quốc cứ vài năm lại thực hiện chiến dịch
chống tham nhũng dù đó chỉ là một biểu hiện làm dáng. Nhưng vì
có những người có thẩm quyền biết lợi dụng các cuộc vận động
này cho nhu cầu riêng nên một số người bị thất sủng vì bất
chính trong quá khứ và bị đấu tố. Đó là "những con dê
tế thần".
Loại ba : những người trong sạch ghét tham nhũng. Đó là
những người đáng kính, đáng thương nhất. Họ chỉ làm những
điều bình thường, chính dáng nhưng rút cuộc chỉ tạo ra những
địch thủ chính trị, cuộc sống khó khăn. Kết cuộc là những
kẻ đầu nậu trong đảng cộng sản phần lớn đều dính tới
tham nhũng lo sợ những người này nên đã tìm đủ cách để
loại trừ, hay hãm hại.
Rất nhiều nhà đầu tư nước ngoài mới đầu đi vào Trung
Quốc với sự sôi nổi, tràn đầy ước mơ và hy vọng, khi lần
lần hiểu được thực tế ê chề cuối cùng đã phải cuốn gói
ra đi. Tôi chỉ muốn nhắn với họ rằng phải bình tĩnh đợi đến
khi ở Trung Quốc giải quyết được nạn hối lộ và tham nhũng
từ địa phương đến trung ương, hay cho đến khi Trung Quốc có
được một hệ thống truyền thông lành mạnh lúc đó mới có
thể đầu tư vào Trung Quốc.
Từ Mỹ nhìn về Trung Quốc, gần đây tôi cảm thấy lo
lắng khi nhìn cách Trung Quốc công bố thông tin về tình trạng
SARS. Ở Âu Mỹ có lúc có nhà học giả tuyên bố đầy hy vọng :
"SARS ở Trung Quốc có thể trở thành Chernobyl ở Liên Xô
?". Ý là muốn so sánh với trường hợp Liên Xô khi Gorbachev
vừa lên cầm quyền, sự cố tai nạn xảy ra ở lò phát điện
nguyên tử Chernobyl năm 1985 đã là cơ hội để chính quyền
Gorbachev thực hiện chính sách cải cách (perestroika) và công khai thông
tin (glasnostika). Người ta chờ đợi chính quyền mới ở Trung
Quốc phải công khai tin tức để đối đầu với dịch SARS, tạo
cơ hội cho thông tin tự do, tự do ngôn luận, dân chủ thực sự.
Tuy nhiên, tôi có thể nói rằng lối suy nghĩ đầy hy vọng và
lạc quan này của các nhà học giả trên rất sai lầm trong hiện
tại.
Chính quyền Bắc Kinh tuy có tích cực hơn trước trong việc
"đề xuất thông tin" nhưng họ vẫn chưa cải thiện được
bản chất giấu đuôi khi thế giới đòi hỏi "thông tin trong
suốt". Trong lúc chính phủ Mỹ công bố dữ kiện rằng bệnh
SARS có thể lại hoành hành trên thế giới từ mùa Đông tới cho
đến năm tới, sự thật này ở "nguồn phát bệnh SARS" là
Trung Quốc vẫn bị giấu nhẹm. Những người làm nhiệm vụ
truyền thông ở Trung Quốc, dù biết sự thật quan trọng cần đề
phòng họa lớn hơn nữa cũng không làm gì được vì không có
quyền công bố cho dân chúng biết để đề phòng. Trung Quốc và các
nước tương tự có chịu thay đổi để không bước vào con đường
sụp đổ lớn hay không đó là điều mà người ta có thể chứng
kiến vào mùa Đông sắp tới. Hãy chờ xem cách Trung Quốc và các
nước tương tự đối phó với dịch bệnh SARS như thế nào để
biết được tương lai. Họ có dám dân chủ hóa thực sự hay không
hay đành chịu sụp đổ lớn ?
Hà
Thanh Liên
Nguyễn Minh dịch (Tokyo, 23-7-2003)