|
Trước đây,
trên mặt báo này (Thông Luận, các số tháng 12-2002, tháng 4-2003 và tháng
6-2003), tôi đã có dịp đề cập đến các vấn đề thay đổi (về) văn hóa, và nhấn
mạnh rằng sự thay đổi đóù là điều kiện thiết yếu của một cuộc hiện đại hóa
sâu rộng, để cho xã hội có thể phát triển nhanh chóng hòng theo kịp trào
lưu tiến hóa của nhân loại. Đó là một quan điểm dễ chấp nhận, không cần bàn
luận nhiều. Điểm cần bàn luận là : thay đổi những gì, và làm sao ? Gần đây,
anh Nguyễn Gia Kiểng đã làm sáng tỏ thêm vấn đề với nhận xét rằng một thay
đổi lớn cần làm nằm trong lãnh vực tổ chức, vì thiếu văn hóa tổ chức là một
khuyết điểm lớn của Việt Nam. ("Tiến tới một văn hóa tổ chức", Thông Luận,
tháng 5-2003).
Từ
nhận xét chúng ta là một trong những nước nghèo nhất thế giới, phát triển
chậm hơn đa số các nước trong vùng vốn đã hơn chúng ta rất xa, mà khoảng
cách giữa họ và chúng ta lại dài ra chứ không ngắn lại, và trong khi họ đang
thẳng tiến về tương lai thì chúng ta vẫn còn bị cột chân trong sợi dây xích
độc tài tham nhũng và không thể đi xa, anh Kiểng kết luận : "Khuyết điểm
trầm trọng nhất để giải thích tình trạng hiện nay là chúng ta thiếu một
văn hóa tổ chức".
Thế nào là
một "văn hóa tổ chức" ?
Theo
anh Kiểng : "Văn hóa tổ chức là những kiến thức về bản chất và cuộc sống của
một tổ chức. Nó cũng là một cách suy nghĩ và ứng xử trong khuôn khổ của
một tổ chức, khiến con người không quên vai trò thành viên có nhiệm vụ bảo
vệ và phát triển tổ chức mình".
Ở một
đoạn khác, anh nói : "Chính vì thiếu văn hóa tổ chức mà chúng ta không thấy
có nhu cầu tham gia một tổ chức và nếu có thì củng thiếu phản xạ tổ chức,
không thể chịu đựng những hệ lụy của tổ chức, không hiểu sự phứùc tạp của tổ
chức, và cũng không cần thấu hiểu thêm. Chính vì thiếu văn hóa tổ chức mà
người Việt Nam chưa có được một tổ chức đối lập dân chủ có tầm vóc, mà không
hiểu tại sao, cho nên thường đưa ra những giải thích hời hợt và xúc phạm đối
với những người đấu tranh cho dân chủ".
Thiếu
văn hóa tổ chức đã thể hiện trong sự phân tán của xã hội Việt Nam trong quá
khứ cũng như hiện nay. Sự phân tán sâu rộng, lan tràn này, mà người ngoại
quốc thường mỉa mai gọi làø "bệnh quốc gia của người Việt Nam" (Vietnamese
national disease), đã khiến cho dân tộc Việt hầu như tê liệt, không vươn lên
được vì không tụ hội được quanh một chính quyền đủ mạnh - nghĩa là có sự
hậu thuẫn của toàn dân đoàn kết góp toàn lực - để phát triển quốc gia, thực
hiện những mục tiêu lớn mang lại lợi ích cho mọi người.
Những
nhận xét của anh Kiểng rất đúng, nhưng khá trừu tượng, cần được trình bày
một cách cụ thể hơn. Tôi đang suy nghĩ về vấn đề này thì, may thay, cơ hội
hiện ra ngay trước mắt tôi. Đảng Tự Do Canada đã họp đại hội để chọn một
lãnh tụ mới trong tháng 11 này, và những diễn biến liên quan đến đại hội này
là chứng minh cụ thể của sự cần thiết có một văn hóa tổ chức.
Chính
trường Canada
Ở đây
tưởng cần nhắc đến một số chi tiết về chính trường Canada để hiểu rõ vấn đề.
Canada là một liên bang gồm 10 đơn vị tuy mang tên Tỉnh (Province), nhưng
thực sự là tiểu bang. Mỗi tỉnh có chính phủ riêng, và chung cho Canada có
một chính phủ liên bang. Canada theo chế độ đại nghị, và cứ 5 năm thì có
tổng tuyển cử để chọn Hạ Nghị Viện quốc hội. Ngoài Hạ Viện còn có một Thượng
Nghị Viện, nhưng cơ quan thực sự quyết định là Hạ Nghị Viện. Đảng chiếm đa
số lập chính phủ, và lãnh tụ của đảng này đương nhiên là thủ tướng liên
bang.
Lãnh
tụ và thủ tướng hiện tại là Ông Jean Chrétien, thuộc Đảng Tự Do (Parti
Libéral). Ông Chrétien đã ở địa vị này trong ba nhiệm kỳ, gần 15 năm. Cũng
như nhiều chính phủ khác trong lịch sử, vì ở địa vị cầm quyền quá lâu, trong
những năm gần đây, ông Chrétien và một số bộ trưởng cùng một số nhân sự
trong chính quyền đã trở nên tự cao, bất cẩn, bị dính vào một số xì-căng-đan,
hoặc có những hành vi lạm quyền, làm cho dư luâïn xôn xao. Vì năm tới đây
sẽ bầu lại Hạ Viện, nhiều người trong đảng sợ rằng tình trạng này sẽ làm cho
đảng mất phiếu, đã lên tiếng đòi ông Chrétien phải ra đi để một người khác
có uy tín hơn đứng ra lãnh đạo đảng để đảng có nhiều khả năng thắng cử hơn.
Người có uy tín nhứt trong đảng hiện nay là ông Paul Martin. Ông Martin là
cựu bộ trưởng tài chính được tiếng là người tài ba vì đã chỉnh đốn được tài
chính của Canada. Trong những năm qua, không những ông đã giữ cho ngân sách
không bị thâm lũng, mà còn thặng dư thêm. Ngoài ra, ông còn có tiếng là liêm
khiết.
Những
người ủng hộ ông Martin nghĩ rằng ông Chrétien nên nhường chỗ cho ông Martin
càng sớm càng tốt, để có đủ thì giờ chuẩn bị. Nhưng phía ông Chrétien, không
có dấu hiệu gì cho thấy ông sẽ chịu như vậy. Trái lại, có nhiều cử chỉ, hành
vi của ông cho thấy rằng ông quyết định ngồi đến hết nhiệm kỳ, vào tháng 2
năm tới. Do đó, có sự xích mích lớn giữa hai phe.
Kình địch
từ lâu
Tưởng
cũng nên nói ở đây rằng hai ông Chrétien và Martin đã kình địch với nhau từ
lâu rồi, và gần đây sự kình địch đó lại càng lộ liễu. Năm 1990 đã có va chạm
giữa hai ông, lúc đó đều là ứng cử viên tranh chức lãnh tụ Đảng, để thay
thế ông Pierre Trudeau, là đảng trưởng và thủ tướng định rút lui chính
trường. Trong cuộc thi đua này, ông Chrétien thắng, và vì, dưới sự lãnh đạo
của ông, đảng Tự Do đã thắng luôn ba cuộc tổng tuyển cử, nên ông vẫn ngồi
vững ở ngôi vị thủ lãnh đảng và thủ tướng Canada. Trong khi đó, ông Martin
chỉ giữ chức bộ trưởng tài chính. Ông đành phải kiên nhẫn chờ cơ hội. Sau 13
năm đợïi chờ, cơ hội nay đã đến. Và ông ta cho thấy rõ rằng ông nhất quyết
không để lỡ cơ hội này.
Cách
đây một năm ông Martin đã biểu hiện rõ ý định muốn làm đảng trưởng đảng Tự
Do, nghĩa là làm thủ tướng. Đàn em ông bắt đầu vận động cho ông.
Như thế là thách
thức ông Chrétien. Ông này tất nhiên rất khó chịu, và yêu cầu ông Martin
đình chỉ những cuộc vận động đó. Ông Martin từ chối, tháng 6-2002 ông bị ông
Chrétien đẩy ra khỏi nội các của ông. Như vậy ông Martin lại càng rảnh tay
để vận động. Nhiều người, kể cả một số dân biểu đảng Tự Do được coi là
"thuộc phe Martin", đã lớn tiếng đòi ông Chrétien phải chấp nhận sớm một hội
nghị để chọn lãnh tụ Đảng, nghĩa là mở đường cho ông Martin chính thức thay
thế ông Chrétien. Lẽ dĩ nhiên ông Chrétien cương quyết từ chối điều vừa nói.
Trước thái độ này, phe Martin càng gia tăng cường độ tấn công phe Chrétien.
Giữa hai ông Chrétien và Martin có sự căng thẳng, liên hệ giữa hai ông được
báo chí mô tả là "gay gắt, kình địch và công kích lẫn nhau". Nhưng hai ông
quyết định không để sự căng thẳng này gia tăng đến mức độ phải tranh chấp
công khai.
Nếu theo dõi
tin tức trên báo chí hàng ngày, ta sẽ có cảm tưởng rằng Đảng Tự Do sẽ bị rạn
nứt vì sự xung đột, cấu xé nhau, giữa hai phe Chrétien và Martin. Không phải
chỉ có hai ông này, một số nhân vật khác trong đảng cũng muốn đứng ra tranh
chức vụ đảng trưởng. Có cả thảy từ 6 đén 7 người ở trong tình trạng này,
nhưng cuối cùng chỉ còn hai người là ông John Manley, bộ trưởng tài chánh,
và bà Sheila Copps, bộ trưởng văn hóa, tuyên bố đứng ra tranh cử. Cảm tưởng
chung của người theo dõi tin tức trên tivi, radio và báo chí là sẽ có một
cuộc cãi cọ, đánh đấm gắt gao giữa những người thuộc các phe kình địch nhau
trong dịp tổ chức đại hội chọn lãnh tụ Đảng Tự Do, được ấn định từ 13 đến
15-11-2003. Đây là thời điểm mà, sau nhiều lần thối thác và tuyên bố chỉ rời
chức vị thủ tướng khi mãn nhiệm kỳ vào tháng 2 năm tới, ông Chrétien chấp
nhận, sớm hơn dư luận chờ đợi.
Đại hội êm thấm
Trái với
những sự phỏng đoán, đại hội chọn lãnh tụ Đảng Tự Do Canada đã diễn ra vô
cùng êm thấm. Trong một bài diễn văn đọc trước đại hội, ông Chrétien đã nhắc
đến ông Martin với những lời lẽ rất là nồng nhiệt, ca ngợi những đức tính,
tài năng, thành quả của ông này, và tuyên bố sẽ ủng hộ ông ta trong chức vị
mới. Bà Sheila Copps, ứng cử viên cuối cùng xin rút tên, tuyên bố cần phải
đoàn kết và kêu gọi những người ủng hộ bà nên "hết mình" ủng hộ ông Martin.
Về phần ông Martin, trong bài diễn văn đọc tại đại hội, không hề có một lời
đả kích nặng nề nào, hay nói không tốt về ông Chrétien ; nội dung bài diễn
văn của ông gần như đã được dùng để tâng bốc ông Chrétien hết lời. Đại hội
Đảng Tự Do đã kết thúc trong khung cảnh đoàn kết, tưng bừng và vui vẻ, trái
với những dự đoán bi quan của báo chí và truyền thông trước đó.
Mặc dù vậy,
điều cần được nhấn mạnh là trong bài diễn văn đọc trước đại hội, ông Martin
cũng đã dành khá nhiều thì giờ để trình bày lập trường và ý định của ông, và
lập trường và những ý định này rất khác lập trường và những gì mà ông
Chrétien đã làm. Rõ ràng là với ông Martin trong chức vị đảng trưởng và thủ
tướng, Đảng Tự Do và đường lối lãnh đạo nước Canada sẽ có một sự chuyển
hướng rất rõ rệt mà không ai lên tiếng chống đối.
Về phía ông
Chrétien, ông cũng tuyên bố quyết định sẽ cho ngưng họp quốc hội vào cuối
tháng 12 này, và sẽ trao quyền cho ông Martin khi quốc hội họp lại vào ngày
12 tháng giêng năm tới. Như vậy, đối với ông Martin, tuy thời giờ có hơi
ngắn để chuẩn bị tổng tuyển cử, nhưng ông không có phàn nàn, trách móc gì
ông Chrétien vì ông công nhận đó là đặc quyền của ông này trong vị thế thủ
tướng. Trên nguyên tắc, ông Chrétien vẫn còn chính thức là thủ tướng cho đến
ngày trao quyền cho ông Martin, nhưng sau cuộc hội kiến với ông Martin ngày
18-11 vừa qua, ông Chrétien chấp nhận chuyển giao chức vụ thủ tướng cho ông
Martin vào ngày 12-12 sắp tới đây. Như vậy ông Martin có bốn tháng để chuẩn
bị tổ chức tổng tuyển cử, dự trù vào ngày 1-4-2003, và ông Chrétien cũng
tránh mang tiếng xấu là nhỏ nhen và cố bám quyền, vì làm như vậy là thiếu
lịch sự với ông Martin, và nhất là gây thiệt hại cho Đảng Tự Do trong cuộc
tuyển cử sắp tới.
Hệ luật tổ chức
Đại hội trên
đây là một biểu diễn ngoạn mục về văn hóa tổ chức. Những người lãnh đạo và
đảng viên Đảng Tự Do đã hết sức tranh đấu để được bầu vào chức vị mình muốn,
và làm hết sức để cho quan điểm, lập trường mình thắng, nhưng họ đã tôn
trọng một số hệ lụy về thể thức tranh đấu và của tổ chức, đặc biệt là nếu
mình không chiếm được đa số để thắng, thì phải chấp nhận quyết định của đa
số, tôn trọng người đã được lựa chọn và hết mình hợp tác với người đó, chịu
kiên nhẫn để đợi chờ một cơ hội khác thuận lợi hơn, cho dù có khi phải đợi
chờ khá lâu - 15 năm như trường hơp ông Martin. Và hệ luật này cũng áp dụng
cho các đảng đối lập. Các đảng này - Đảng Bảo Thủ (Conservative Party), Đảng
Liên Hiệp (Alliance Party), Đảng Tân Dân Chủ (New Democratic Party), Khối
Québec (Bloc Québécois) - cũng đã kiên nhẫn chờ đợi từ 13 năm qua, và chắc
sẽ còn phải chờ thêm từ 10 đến 15 năm nữa (nghĩa là sau hai hoăïc ba nhiệm
kỳ của ông Martin). Nhưng không vì vậy mà họ tỏ bày tỏ sự bất mãn bằng cách
rút ra khỏi quốc hội, hay dùng tất cả mọi thủ đoạn, dù là đê tiện, để phá
rối và làm tê liệt mọi hoạt động của quốc hội.
Dân chủ là
vậy, và điều cần nhấn mạnh ở đây là nhờ Canada có một văn hóa tổ chức :
thành viên của Đảng Tự Do đã nghiêm chỉnh tôn trọng những hệ lụy của tổ
chức, sự tôn trọng này đã bảo đảm cho đảng được tồn tại, phát triển và thực
hiện được sứ mạng của mình.
Tôn
Thất Thiện (Ottawa, tháng 11-2003) |