Cứu cánh biện minh cho phương tiện

Isaiah Berlin

(© 1998, The Isaiah Berlin Literary Trust and Henry Hardy) 

LTS : Trong cố gắng đi tìm những nghiên cứu sâu sắc về đa nguyên, Nguyễn Gia Thưởng, người dịch bài này, được biết đến ông Isaiah Berlin, cha đẻ của bộ môn Lịch Sử Tư Tưởng.

Isaiah Berlin sinh năm 1909 tại Riga, thủ đô Lettonia. Năm 1916, gia đình ông sang Nga ở Petrograd, tại đây ông chứng kiến Cách Mạng Nga. Năm 1921, gia đình ông di cư sang Anh quốc, ông đi học trường Corpus Christi College tại Oxford. Ông làm giám đốc Đại Học Wolfson College từ 1966 cho đến 1975 và là giáo sư danh dự tại All Souls College (Fellow of All Souls Colleges, Oxford). Ông giảng dạy môn khoa học xã hội và chính trị tại các trường đại học Harvard, Princeton, Columbia, Chicago (Hoa Kỳ) và Canberra (Úc). Những nghiên cứu về Marx, về Thế Kỷ Ánh Sáng đã thúc đẩy ông dầy công suy nghĩ về hai căn bản tư tưởng : ý niệm về lý thuyết và hệ thống lý thuyết, và ý nghĩa của tự do. Isaiah Berlin cũng là một chuyên gia về tư tưởng Nga, trong những bài phân tích, dưới hình thức tham luận, Isaiah Berlin luôn dành một chỗ đứng quan trọng cho con người và theo ông tư tưởng chỉ hiện hữu và thể hiện qua con người.

Sau khi được The Isaiah Berlin Literary Trust and Henry Hardy cho phép dịch hai bài viết sau đây của Isaiah Berlin ra tiếng Việt ("The Purpose Justifies the Ways" và "My Intellectual Path", trích từ quyển "The First and The Last" do nhà xuất bản Granta Books, London, ấn hành năm 1999), người dịch xin gởi đến độc giả Thông Luận phần chuyển ngữ bài thứ nhất.

Trước khi đi vào nội dung, người dịch xin có đôi lời cùng quý độc giả : "Câu chuyện dưới đây (không có tựa đề trên bản thảo) được viết nguyên văn bằng tiếng Anh vào tháng 2 năm 1922, lúc Isaiah mới vừa 13 tuổi. Vì muốn tôn trọng bút tích của Isaiah Berlin, nhà xuất bản đã in luôn trong nguyên bản những thiếu sót về chấm phết và chữ hoa. Để bài dịch được mạch lạc, chúng tôi đã tự ý thêm vào những chấm phết để độc giả dễ theo dõi. Đây có lẽ là câu chuyện đầu tiên mà cũng là duy nhất Isaiah Berlin viết. Nó phản ảnh những suy tư của ông khi thấy một viên cảnh sát của Nga Hoàng bị quần chúng điên cuồng kéo lê trên đường cho đến chết, lúc Cách Mạng Nga khởi sự năm 1917. Sự kiện Moise Solomonovich Uritsky, ủy viên Nội Vụ Bắc Bộ của Liên Bang Xô Viết và là giám đốc công an Tcheka tại Petrograd bị ám sát bởi một anh sinh viên thuộc hàng quý tộc Nga tên là Kunnegiesser là có thật và đã xảy ra ngày 30-8-1918". 

     Câu chuyện mà tôi kể đây liên quan đến việc ám sát Uritzky, bộ trưởng tư pháp của Xô-viết Nga vào năm 1918. Vào năm 1918, nhân dân tại Nga và đặc biệt tại thủ đô Petrograd đã sa xút tinh thần trầm trọng vì quân Bolshevicks khủng bố nhân dân đến mức cùng cực. Một trong những gia đình quý phái nhất tại Petrograd là gia đình giòng họ Ivanov. Gia đình gồm có Andrew Ivanov, một ông già 64 tuổi, và một người con tên là Peter, một thanh niên oai phong và hùng dũng, cùng với một người hầu già tên Vasily. Mặc dù rất là khốn đốn, họ vẫn còn một ngôi nhà nhỏ ấm cúng trong đó an bình và tình thân hữu chan hoà không bị quây nhiễu. Chợt xẩy đến một biến cố phá tan hạnh phúc mà họ dầy công xây đắp. Hôm đó vào một buổi sáng tươi mát mùa đông, vừng thái dương xuất hiện như một cái đĩa đỏ trên bầu trời trong suốt, vạn vật hầu như an nhiên vui sướng chan hoà trong những tia sáng của mặt trời. Thình lình có tiếng gõ cửa và sau đó một viên sĩ quan và hai anh binh lính bước vào hành lang nhỏ trong nhà của Ivanov.

     - Andrew Ivanov cư ngụ tại đây ? - viên sĩ quan dõng dạc hỏi.

     - Tôi là Andrew Ivanov và xin được hầu quý vị - ông già từ tốn trả lời.

     - Bắt hắn đi ! - viên sĩ quan chỉ tay ra lệnh cho binh sĩ của y - người này có tội trước pháp luật vì đã cất giấu kim cương trong nhà, lục soát lập tức căn nhà này và nếu tìm được đá quý các ngươi đưa cho ta.

     Peter đứng quan sát cảnh tượng này lòng đầy sửng sốt và tức giận, thình lình tung một quả đấm vào viên sĩ quan làm y ngã nhào xuống sàn nhà, rồi nhanh như chớp phóng qua cửa sổ trốn đi mất hút. Những tên lính theo gương của cấp chỉ huy, lúc đó đã đứng nhổm dậy, đuổi theo Peter. Nhưng cú đấm vào đầu khiến y vấp ngã vào cục đá đầu tiên chặn ngang đường làm cho y khựng lại. Trong lúc ngã một mảnh giấy rơi ra khỏi túi bên hông của y. Già Vasily, người hầu đi theo sau y, liền nhặt mảnh giấy mà viên sĩ quan không hề hay biết gì cả, quả là nhanh nhẹn đối với một người đã 60.

     Lúc ấy Peter quyết định đi đến nhà người em họ tên Leonid. Leonid, cũng là một thanh niên trẻ nhỏ hơn người anh họ năm tuổi, đang dùng bữa ăn chiều thì thình lình Peter chạy vào. Đôi mắt đen nháy rực lửa, làn tóc đen gợn sóng, và vẻ hoảng hốt trong phong cách của người anh họ đã khiến đến lượt Leonid sửng sốt và bàng hoàng.

     - Anh từ đâu đến vậy ? - Leonid hỏi, khi anh đã lấy lại hơi thở - và vẻ hoảng hốt của anh báo điềm gì vậy ?

     Peter, lòng đầy căm phẫn, đang kể lại mọi sự một cách ngắn gọn cho Leonid nghe thì có tiếng gõ cửa ngắt ngang.

     - Bọn lính ! - Peter thốt lên khi nhìn qua lỗ khóa.

     - Lối này ! - Leonid vội vàng chỉ vào cái tủ chén trong phòng.

     Peter nhảy vào trong đó không một tiếng động. Leonid mở cửa cho bọn lính vào và làm vẻ như ngạc nhiên hỏi điều gì đã khiến cho các quý bạn bước đến mái nhà êm ấm này?

     Bọn lính với vẻ thất vọng lớn tiếng hạch hỏi :

     - Leonid Ivanov ! Hãy thú nhận rằng anh họ của anh đang trốn ở đây, anh sẽ không bị tố cáo trước tòa như một tên phạm pháp vì chúng tôi biết tất cả những lầm lỗi nhỏ đáng lý ra anh phải bị trừng trị.

     Peter run sợ trong chỗ ẩn nấp khi anh nghe điều này.

     - Thưa không các bạn đáng quý của tôi, các bạn đi lạc đường rồi và quả thật rất lầm cho rằng Peter người anh họ của tôi có mặt ở đây. Anh ấy chưa hề bước chân đến nhà tôi kể từ lần thăm viếng cuối cùng cách đây hai tuần - Leonid đóng kịch quá khéo đến độ bọn lính sẵn sàng tin rằng họ đã sai lầm.

     - Nhưng chúng tôi thấy Peter chạy vào nhà này… Dù sao đi nữa có lẽ anh không phiền lòng để chúng tôi lục soát ngay căn nhà.

     - Nhưng các bạn này - Leonid phản đối - chắc chắn quý anh không chê một ly rượu ngon trước khi các anh khởi sự.

     Không chờ câu trả lời của bọn lính, Leonid lớn tiếng nói :

     - Này Gregory, đem vài chai rượu ngon nhất của ta ra đây để đãi các chiến sĩ hào hùng. Bây giờ xin mời các bạn chúng ta vui nhậu.

     Leonid không ngừng tay châm càng lúc càng nhiều rượu vào chén của các "đồng chí" nhưng anh lại ít khi đụng vào chén của mình. Hai tiếng đồng hồ trôi qua và bọn lính say khượt thiếp đi bất tỉnh. Lúc đó Peter cảm ơn Leonid đã giúp anh thoát hiểm trong đường tơ kẽ tóc, thì đột ngột Vasily người hầu già của gia đình Ivanov chạy vào :

     - Thân sinh của anh đã bị bọn côn đồ giết rồi - ông già thốt lên - do lệnh của Uritzky và tôi có bằng chứng.

     Ông già vừa nói vừa vội vã móc từ trong túi ra mảnh tài liệu mà ông đã nhặt được khi tên sĩ quan đánh rơi. Mảnh giấy có những hàng chữ như sau : "Do bút lệnh của Uritzki, Bộ trưởng tư pháp của Cộng Hòa Các Đại Biểu Quân Đội, Nông Dân và Công Nhân, cho phép đại úy B. bắt giữ Andrew Invanov và nếu cần luôn cả Peter Ivanov. Uritzky".

     Khi Peter đọc xong những dòng này, anh thấy một mảnh giấy nằm giữa nếp gấp của tài liệu : "Đem bắn Andrew Ivanov lúc 3 giờ 15 chiều tại số 3 Gorohovaya. Đem hành quyết Peter Ivanov lúc 5 giờ 30 cùng ngày. Uritzky".

     Peter nhìn đồng hồ của mình kim chỉ 3g10 chiều, không nói một lời anh phóng như mũi tên từ nhà về hướng số 3 Gorohovaya, anh bước qua ngưỡng cửa lúc 3g14 phút rưỡi.

     Còn 30 giây nữa, vì không nhìn nơi anh đặt chân, anh trượt chân và ngã, khi anh đứng dậy anh nghe một tiếng thét khủng khiếp, tử thần và sức sống vật lộn trong tiếng thét này. Bùm bùm... Mười hai tiếng súng nổ. Peter thầm hiểu số phần của thân phụ anh. Anh đi lang thang ngoài đường như một người điên và cuối cùng trở lại nhà của Leonid, ngất xỉu trước ngưỡng cửa. Leonid tức thì hiểu ngay chuyện gì đã xảy ra, anh cố gắng kiềm chế cảm xúc của mình nhưng thất bại và òa ra khóc một cách thảm thiết.

     Sau khi Peter hoàn hồn, già Vasily lại nói thêm một lần nữa cho Peter :

     - Bọn kẻ thù Bolshevist côn đồ đã hành quyết thân phụ của anh, vì vậy anh phải nguyện thề nhất định sẽ trả thù cho cha anh !

     Vào ngay giây phút ấy, một tiếng súng nổ do viên sĩ quan bắn qua cửa sổ, y đến để xem xét tình hình binh sĩ của y, y bắn để trả thù cú đấm mà y đã nhận lãnh, viên đạn bay đúng vào lưng của Vasily.

     - Tôi thề ! - Peter nói, trong khi ấy đôi mắt của ông già có một lúc đã nhắm chợt mở ra và có ánh nhìn thanh khiết mà chỉ có người đến gần giây phút cuối cùng của mình mới có.

     - Báo thù ! - ông thì thầm và ngả nặng nề bất tỉnh trên tay của Peter…

     Một phút trôi qua, ông mở đôi mắt lần cuối :

     - Tôi sẽ gặp mặt ông chủ quý của tôi… Andr… - ông không kịp dứt lời vì cái chết đã cắt đứt những mối dây liên lạc của ông với trần thế.

     - Bao lâu tôi còn sống tôi sẽ tìm cách trả thù Uritzky - Peter lớn tiếng kêu lên.

     - Và tôi sát cánh với ông và Peter - Leonid la to, tiến lên một bước và dơ cao tay lên.

     - Giết Uritzky ! - cả hai đều hét lên.

     Đó là năm 1919 vào một đêm tháng 11 tối đen, gió thổi ở ngoài và chiếc ghế bành êm ả trước lò sưởi đang cháy như đem lại vẻ ấm cúng và tiện nghi, ngồi sâu trong lòng ghế bành là một người đàn ông trạc bốn mươi tuổi với mái tóc đen óng mướt để lộ một cái trán trắng lớn với hai cặp mắt nhỏ đen và sâu, che bởi những lông mi dài mọc tiếp cận nhau tạo nên cho nét mặt ông ta một vẻ khắt khe nào đó, một cái mũi nhọn, một cái miệng hiếu sát và đôi má sắc bén với chòm râu nhỏ kiếu Pháp. Đấy là ngài Uritzky danh tiếng.

     Y có một ánh mắt thông minh nhưng đồng thời cũng ác độc, và phong thái của y bộc lộ phong thái của một tên cuồng tín, y đặt bút ký sắc lệnh xử tử không hề chớp mắt, châm ngôn lãnh đạo cuộc đời của y là "cứu cánh biện minh cho phương tiện", y không dừng trước bất kỳ chướng ngại nào để thực hiện kế hoạch của y.

     Y tạo một ấn tượng tốt khi gặp lần đầu nhưng khi nhìn kỹ vào đôi mắt nhỏ rực cháy của y, người ta có cảm tưởng rằng Uritzky đọc hết ý nghĩ của mình, cặp mắt của y tạo cảm giác một ngàn mũi đao nhỏ bắn ra từ khối óc của y.

     Ánh mắt của y thôi miên những ai mà y bắt tuân lệnh. Đấy là một người đã một thời danh tiếng «đồng chí» Uritzky.

     Con người của hành động.

     Và là một trong những thành tố Bolshevist quan trọng nhất.

     Y chia loài người ra làm hai hạng, hạng thứ nhất là những người cản trở con đường của y, hạng thứ hai là những người tuân lệnh y.

     Thành phần thứ nhất theo hiểu biết của Uritzky không có mảy may quyền để sống.

     Reng ! Reng ! Tiếng chuông reo do Uritzky lắc gọi. Một lát sau viên thư ký trẻ của Uritzky xuất hiện, tên hắn là Michael Sereveev, hắn có một bộ râu quai hàm rậm và có một râu mép đen quắn tít. Giả dụ như hắn không có râu mép và râu quai nón, phải xem xét thật kỹ mới nhận ra là giả, quý vị có thể nhận ra anh bạn quen thuộc Peter Ivanov.

     - Ngồi xuống Michael ! - Uritzky ra lệnh, giọng yếu ớt.

     Sau khi Michael mạo danh của Peter ngồi xuống, Uritzky tiếp tục câu nói của mình :

     - Lại gần đây - y nói một cách uể oải, và kể cho ta nghe một câu chuyện để thư giãn thần kinh của ta, vì ta mệt mỏi với nhiều ngày làm việc. Ngươi biết không Michael, hãy kể cho ta nghe một câu chuyện mà bà vú nuôi kể cho ngươi nghe khi ngươi còn tấm bé, ta biết là ngớ ngẩn nhưng điều này sẽ làm thư giãn thần kinh của ta, mạnh dạn lên và kể cho ta nghe câu chuyện của ngươi đi.

     - Thưa ngài tôi hiểu - Peter trả lời và bắt đầu kể.  Cách đây một ngàn năm và ở xa xôi một ngàn dặm một nhóm người lương thiện sinh sống. Những người này thật là hiền lành và cao thượng, họ an hưởng trọn vẹn cuộc sống… Rồi một thảm họa lớn chợt xảy ra, một chính phủ mới không lấy gì là xứng đáng đứng ra cai quản đất nước và tàn phá nó, làm đổ máu nhân dân. Đứng đầu chính phủ này là một tên côn đồ có thành tích sát nhân vừa gian ác vừa manh trá. Trong số những công dân đáng kính đó có một người đã bị hành quyết, con trai của người này cũng bị chỉ định để đem ra xử tử. Nhưng hắn đã trốn thoát và thề sẽ báo thù cái chết của cha. Hắn đã tìm được tên côn đồ ký án lệnh tử hình. Và bây giờ…

     Peter lớn tiếng kết thúc câu chuyện, rút khẩu súng tự động, quát :

     - Giờ đã điểm ! Giơ tay lên ! - anh nhắm khẩu súng vào giữa trán của Uritzky rồi bóp cò.

     Bùm ! Súng nổ. Uritzky nặng nề ngã nhào xuống sàn nhà không một tiếng rên.

     - Hô ! Này! Binh sĩ đâu ! - Peter lớn tiếng gọi và khi bọn lính xuất hiện, anh đứng đối diện với chúng tay cầm khẩu súng, bọn lính lùi lại hoảng hốt. Ta đã giết thầy của chúng bay - anh la lớn - và bây giờ sứ mạng của ta trên trần gian đã chấm dứt. Cha của ta đã bị hành quyết và Leonid cũng chung số phận. Cả hai không hề được xét xử, và ta không còn ai để ta thiết sống cho người ấy nữa ! Thưa Cha, con sẽ đi theo cha !

     Bùm ! Peter bắn vào đầu và nặng nề ngã lên trên xác của kẻ thù. Khi bọn lính đến gần, cả hai đều đã chết.

Isaiah Berlin
(Nguyễn Gia Thưởng chuyển ngữ)

<Trở về đầu trang>