Nhà
nước
Một vài nhận định
Phạm
Việt Vinh
Ngay cả hiện nay, "Nhà nước"
vẫn là một khái niệm hoàn toàn không dứt khoát. Trong các bài
giảng Khoa học Chính trị tại phương Tây người ta cũng thừa
nhận rằng : đối với các nhà khoa học, chưa hề có một định
nghĩa thống nhất thế nào là "Nhà nước".
Lý thuyết truyền thống về Nhà nước (cuối thế kỷ 19, đầu
thế kỷ 20) cho rằng một Nhà nước được tồn tại bởi ba thành
tố : Một lãnh thổ nhất định, Một khối quần chúng (nhân dân)
nhất định, Một hệ thống quyền lực độc lập, tự chủ ; và
thêm vào đó là tư cách pháp nhân của Nhà nước. Định nghĩa này
mang mô hình một cái tháp : phần dưới là lãnh thổ, ở giữa là
nhân dân, và phần đỉnh tháp là cơ quan quyền lực tối cao. Ý
niệm Nhà nước (State) như vậy có vẻ như gần gũi hơn với
thực thể một Quốc gia (Nation), vì vậy, đã nảy sinh ra khái
niệm Nhà nước Quốc gia. Tuy nhiên, chính điều này sẽ gây ra
nhiều lúng túng : Nhà nước-State (tương lai) của người Palestin có
thể sẽ là một "Quốc gia" kiểu này, nhưng vẫn không
được gọi là một "Nation", phải chăng là vì chưa có
một "khối nhân dân nhât định" và "một vùng lãnh
thổ chắc chắn" ? Các tiểu bang của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ
(United States) cứ tạm coi là có một cơ quan quyền lực tối cao và
một vùng lãnh thổ xác định, nhưng cư dân cứ tự do ngang dọc
sang các tiểu bang khác, thì làm sao có thể được gọi là"State"
theo nghĩa Quốc gia trên, khi ta hiểu Hợp chủng quốc là một Tập
hợp của nhiều Quốc gia ? Có nghĩa là, thế giới vẫn còn phải
đi thêm nhiều bước nữa để đến một định nghĩa rõ ràng hơn
về khái niệm Nhà nước-State. Thông thường, trong thực tế,
"Nhà nước" cũng có thể được hiểu không phải theo nghĩa
"hình tháp" hay "State" như trên, mà là "cái chóp
của hình tháp" - là cơ quan quyền lực tối cao của một
Quốc gia. Khi này, "Nhà nước" là Chính quyền. Các "Cơ
quan chính quyền" chính là "Bộ máy nhà nước" - chứ
không phải là "Bộ máy của một nhà nước" ! Sự thống
nhất tạm như vậy là điều kiện cho các ý kiến sau đây về
vấn đề Nhà nước.
Khi đồng ý như vậy, một khác biệt cơ bản sẽ hiện ra
giữa Quốc gia và Nhà nước : Một Quốc gia (hay là Tổ quốc) -
nếu không bị tiêu diệt, thì mặc dù có được "bành trướng"
ra hay thu hẹp lại, bao giờ cũng là một thực thể xác định, nó
không phụ thuộc vào hình thái xã hội, không phụ thuộc vào ý
thức hệ hoặc bất kỳ tư tưởng chính thống nào ngự trị trong
xã hội cũng như trong bộ máy nhà nước. Quốc gia là trung lập, là
vô tính, còn Nhà nước thì không như vậy! Nhà nước- theo nghĩa là
cơ quan quyền lực tối cao, bao giờ cũng nằm trong tay một nhóm người
hay một nhóm đảng phái mang theo những chính kiến nhất định.
Ngay cả khi toàn bộ hoạt động của các cơ quan nhà nước được
tuân theo hiến pháp thì cả bản hiến pháp đó cùng với những đạo
luật tiếp theo cũng chỉ là sản phẩm của những cá nhân, những
nhóm, những đảng phái (hoặc là của đa số nhân dân trong một
đất nước dân chủ) có sẵn ít nhiều ý tưởng chính trị ban đầu.
Nhà nước, vì thế- hoàn toàn phụ thuộc vào yếu tố con người,
nên luôn luôn chứa đựng những sắc màu chính trị. Quốc gia- ít
nhất cũng mang trong nó yếu tố "bất động" là đất đai,
độc lập một cách tương đối với con người, vì vậy, có thể
nói là "vô chính trị". Trải qua mấi ngàn năm lịch sử,
Việt Nam đã có những thể chế khác nhau, và kèm theo đó là
những kiểu hình nhà nước khác nhau : từ nhà nước phong kiến,
nhà nước thuộc địa, cho đến các nhà nước cộng hòa, nhà nước
xã hội chủ nghĩa ; từ nhà nước quân chủ, nhà nước tương đối
dân chủ, cho đến nhà nước hoàn toàn phi dân chủ. Nhưng Tổ
quốc, Quốc gia Việt Nam thì vẫn thế, vẫn chỉ là một - tuy hình
hài có ít nhiều thay đổi. Khẩu hiệu "Tổ quốc trên
hết" - nếu không bị gắn thêm một cái đuôi tư tưởng nào
đó, đối với một Quốc gia, có thể được coi như một định
đề.
Vì lẽ trên, bắt một nhà nước phải mang những danh hiệu
định hướng chính trị, bao giờ cũng là một việc làm khiên cưỡng
và thiển cận. Nếu dùng theo ngôn từ của những người cộng
sản, thì đó là điều "phi biện chứng". Khi đã biết
"không có điều gì là tuyệt đối" và mọi sự đều
vận động, đổi thay, thì tại sao lại phải "nhốt
chặt" nhà nước vào cái khung "xã hội chủ nghĩa" ?
Thời cận đại và đương đại, danh từ "Cộng hòa" chỉ
mang tải những định chế cấu thành một nhà nước. Khác với hình
thái phong kiến và quân chủ, nhà nước cộng hòa dựa trên hệ
thống "Tam quyền phân lập", gồm : Lập pháp, Hành pháp và
Tư pháp. Cấu trúc này đảm bảo cho sự vận hành có hiệu quả
của một nhà nước, và điều quan trọng nhất, là để thực thi
được quyền làm chủ đất nước của nhân dân. Mang danh
"Cộng hòa" tức là nhà nước đã tự định cho mình trách
nhiệm bảo vệ dân chủ. Khi không còn dân chủ, một Nhà nước
cộng hòa đã phản bội chính cái "danh" của mình- nó là
một "Kẻ mạo danh" ! Còn khi cho cái tên Cộng hòa mọc thêm
một cái đuôi nào đó, tức là đã phủ lên nhà nước một tấm
lưới chính thống và có ý đồ hạn chế dân chủ- nói chung, đó
là hành vi không thông minh và phản tiến bộ.
Xưa kia, nhà nước phát xít Đức
lấy tên "Xã hội chủ nghĩa quốc gia". Nó đã công khai
vứt bỏ đi hai chữ "Cộng hòa" (từ thời Weimar), theo đuổi
chủ nghĩa "Quốc xã" tạo ra tấm thảm kịch ghê rợn
nhất trong lịch sử loài người. Hiện tại, các nhà nước
"Cộng hòa Hồi giáo" coi một tín ngưỡng là "quốc giáo",
đương nhiên sẽ chèn ép những người theo tín ngưỡng khác.
Thực tế, họ vẫn luôn luôn là mối lo cho thế giới và là một
thực thể kìm kẹp chính công dân của mình. Các nhà nước
"Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa" đương nhiên là sẽ không
"cộng" và "hòa" - tức là sẽ không thể dân chủ
với những người "không xã hội chủ nghĩa". Bắt mọi người
"yêu nước tức là phải yêu Chủ nghĩa xã hội" là vì như
vậy. Một nhà nước mang những cái tên dài dài như trên bao giờ
cũng có một cấu trúc đàn áp tương ứng để đè bẹp những ai
khác chính kiến. Chắc chắn rằng, cái vòng kim cô "xã hội
chủ nghĩa" đã là "bà đỡ" cho hàng loạt những cơ
quan "an ninh chính trị", "ban tư tưởng văn hóa" cùng
với một hệ thống công an đồ sộ và một "siêu nhà nước"
với các ban, ngành đầy quyền uy của Trung ương các đảng cộng
sản cầm quyền.
Nhìn chung, tên tuổi của một nhà nước
cũng có thể cho thấy rõ cơ cấu hoạt động của một chính
quyền. Nhưng thực tế, danh xưng là một điều dễ dàng thay đổi
; và có người sẽ tận dụng điều này với lý cớ "chiến
thuật", "cho từng giai đoạn lịch sử". Tại Việt
Nam, khi cần sự ủng hộ của cộng đồng thế giới, thì người
ta có nhà nước "Dân chủ cộng hòa" với dáng hình có
vẻ như "đa đảng". Khi đắc thắng trên chiến trường và
tin tưởng tuyệt đối vào sự "toàn thắng đã tới gần"
của Hệ thống xã hội chủ nghĩa thì người ta đuổi khéo đảng
Xã hội và đảng Dân chủ "về hưu" và công khai ra mặt
"Cộng hòa xã hội chủ nghĩa" với chiến chiến dịch
"cải tạo (tức là tiêu diệt) tư bản miền Nam. Việc thay đổi
tên họ kiểu này chỉ chứng tỏ một sự thiếu hụt tư tưởng và
một thái độ "ma lanh" ! Với khẩu hiệu "Kinh tế
thị trường xã hội chủ nghĩa" hiện nay, không biết chính
quyền Hà nội có sắp đổi tên thành "Nhà nước Tư bản Xã
hội chủ nghĩa" hay không, nhưng chắc chắn rằng kể cả lúc
đó, đất nước này vẫn không được quyền hy vọng nhiều, khi mà
vị lãnh đạo cao nhất - ông Nông Đức Mạnh, vẫn "tâm
sự" với báo chí là theo ông, "nhân loại vẫn đang tiến
về Chủ nghĩa xã hội". Nghĩa là, với kẻ gian manh, tên tuổi
của nhà nước có lúc chỉ là một tấm mạng che. Vấn đề là
phải gạt được tấm mạng đó để nhìn cho rõ những bàn tay đang
vận hành guồng máy nhà nước. Tại đây, một câu hỏi sẽ được
đặt ra: Nhà nước được vận hành, vậy thì phải chăng, nhà nước
là một thứ công cụ ? và nếu thế, thì là công cụ của ai ? dùng
để là gì ?
Nhiều nhận định cho rằng, thời tiền sử , vào lúc khai
sinh của những chính quyền phong kiến thô sơ, nhà nước chưa
phải gánh trên vai chức năng "công cụ". Quyền cai trị
thực tế và trực tiếp - kể cả quyền điều động quân đội,
khi đó thuộc về các lãnh chúa địa phương. Triều đình cùng
với ngai vàng được các lãnh chúa dựng lên nói chung là một
thực thể "đại diện", có chức năng liên kết, hòa
giải, và nhiều khi, chỉ có vai trò tế, lễ. Cho đến khi một lãnh
chúa mạnh nhất lên nắm ngai vàng và không thỏa mãn với vị trí
khiêm tốn của mình, biến triều đình trung ương thành cơ cấu
tập trung mọi quyền lực, thì lúc đó, nhà nước "phong kiến
tập trung" mới trở thành công cụ của vua, hoặc của những
kẻ đứng sau vua. Trong các thể chế "cộng hòa" đầu tiên
và thời tiền tư bản, trái với ý nguyện dân chủ của những người
"cộng hòa lý tưởng", một mặt, "Tam quyền" chưa
đuợc "phân lập", mặt khác, Nghị viện- cơ quan lập pháp,
lại chỉ là nơi tập hợp của tầng lớp quý tộc và giới chủ,
nên thực chất, nhà nước là công cụ phục vụ và bảo vệ
quyền lợi của các giai tầng trên. Chủ nghĩa Mác- Lê nin đã
dựa, và không may là chỉ dựa vào hiện tượng này. Khi nhận
thức rằng : "Nhà nước là công cụ trong tay giai cấp thống
trị nhằm trấn áp những kẻ thù giai cấp... Chuyên chính là
quyền lực đặt nền tảng trực tiếp trên bạo lực và không
thể bị chi phối bởi bất kỳ một luật pháp nào", rồi đi
đến kết luận : "Nhà nước vô sản là công cụ thống trị
của giai cấp vô sản" thì rõ ràng, Lê nin - ông tổ của các
hình thái nhà nước xã hội chủ nghĩa đã và đang hiện hành - đã
đi đúng vào vết lầy "phi dân chủ" cũ, với khuôn mặt
"ông chủ thống trị mới", nhưng với một thái độ công
khai và sắt máu hơn.
Lê nin đã không nhận thấy rằng, với sự thăng tiến mọi
mặt của loài người , với khả năng tự cải tiến vô song của
chế độ tư bản, khi mà "Tam quyền" dần dần được
thực sự "phân lập", đảm bảo cho sức mạnh của mọi
tầng lớp được phát huy trong các guồng máy nhà nước và xã
hội, thì các nhà nước tiên tiến hiện nay không còn là "công
cụ thống trị" của một giai cấp nào nữa. Thực chất, một
nhà nước dân chủ hiện đại sẽ không phải là "công
cụ" của bất kỳ một ai. Phải chăng, hiện nay, nếu coi
"nhà nước là công cụ", tức là đã bị vướng vào cách
nhìn của những nhà cách mạng xa xưa ? Ngay cả tại những chế độ
dân chủ hiện tại, khi một hay vài chính đảng được tín nhiệm
nắm chính quyền lèo lái quốc gia, thì việc các chính đảng đó
hành sự và cố gắng đưa vào chính sách nhà nước những ý tưởng
chính trị- suy cho cùng, cũng chỉ là những họat động mang tính
"ủy nhiệm" bởi những cử tri đã bầu cho họ.
Có thể kết luận rằng : Một nhà nước gắn với ý thức
hệ, một nhà nước phi dân chủ, luôn luôn là "công cụ"
của một vài người, hoặc của một vài nhóm người nào đó, nhưng
không bao giờ là "công cụ" của toàn dân ; một nhà nước
dân chủ, phục vụ quốc gia không phải là "công cụ", mà
là một thực thể "Đại diện", một "Đối tác ăn lương",
được quốc dân trao cho những quyền hạn, chức năng. Về mặt
ngữ nghĩa, danh hiệu "Đại diện" cũng phù hợp hơn cho
một nhà nước dân chủ. "Công cụ" là bất động, vô tri
; còn "Đại diện" - trong thực tế là được trao cho
nhiệm vụ suy tính và quyết định những hoạt động nhiều khi hoàn
toàn độc lập. Có lẽ, khi xác định được tư cách Đại diện
của nhà nước cho một tập hợp nhân dân đa dạng, với nhiều
quyền lợi khác nhau như vậy, người ta mới thấy rõ được bản
chất và tính tất yếu của "Đa nguyên chính trị". Khi đó,
sự cải tiến, thậm chí đổi thay bộ máy Đại diện- gồm cả
ba cơ quan quyền lực cao nhất, sẽ không thể bị coi là chống phá
quốc gia, mà là những vận động lành mạnh và tự nhiên. Thêm
nữa, quan niệm Nhà nước là Đại diện như vậy mới mở rộng
đường cho những suy nghĩ chính xác hơn, những phương sách khoa
học và thông minh hơn về các hiện tượng đầy thúc bách như Nhà
nước nhẹ, Nhà nước trung gian, Nhà nước hòa giải… cũng như
sự chia sẻ quyền lực của nhà nước trong một xã hội công dân
và trong môi trường Toàn cầu hóa đầy biến động hiện nay.
Phạm
Việt Vinh
(Berlin, 11.2002)