Theo The Economist

Nguyễn Văn Hiệp chuyển ngữ và biên tập

      "Làn sóng dân chủ thứ ba" lướt qua thế giới kể từ những năm 1970, nhưng vẫn chưa thấm nhập được ở các vùng Đông Á, Trung Á, Bắc Phi và Trung Đông, những nơi đang có hàng tỷ người phải sống chịu đựng dưới các chế độ áp bức. Có phải thời cơ đã đến cho sự thay đổi ?

      Tổng thống Hoa Kỳ George Bush mới đây đã tái khẳng định rằng, thành quả dân chủ đạt được ở Iraq chính là chất xúc tác cho những cao trào đại chúng đứng dậy chống lại các chế độ áp bức đang thao túng hầu hết cả vùng Trung Đông. Tiếp ngay sau đó, ngoại trưởng Colin Powell cũng đã đồng thanh chỉ trích mạnh mẽ những mưu toan của chế độ chính trị thần quyền Iran đang hòng ngăn cản ước nguyện tự do của người dân xứ này. Ông Powell nói rằng việc có vô số những người dân Iran hân hoan chào mừng nhà tranh đấu cho nhân quyền, bà Shirin Ebadi - người đã vinh quang nhận được giải Nobel Hòa Bình năm nay - trong chuyến hồi hương của bà là một bằng chứng hiển nhiên cho thấy sự khao khát muốn thay đổi chế độ của nhân dân Iran.  

     Mặc dù Trung Đông quả thực là một vùng đất đang bị bóng đêm độc tài trùm phủ, bên cạnh nó còn có những đòi hỏi dân chủ chính đáng của hàng tỷ người ở nhiều nơi khác trên thế giới vẫn đang bị vùi dập thô bạo. Vào thứ Tư ngày 12 tháng 11, chế độ cộng sản Việt Nam đã kết án tù ông Trần Dũng Tiến, một nhà tranh đấu cho dân chủ đã 78 tuổi đời. Cùng ngày, tập đoàn quân phiệt Miến Điện đã ngang nhiên bác bỏ những lời khuyến cáo của tổng thư ký Liên Hiệp Quốc Kofi Annan trước sự việc tập đoàn này cố tình lờ, không phục hồi các quyền chính trị và tiếp tục quản thúc lãnh tụ dân chủ của Miến Điện, bà Aung San Suu Kyi.

     Trong năm qua, bước tiến của những làn sóng tranh đấu cho các quyền tự do cơ bản của con người cơ hồ bị chậm lại. Tuy thế, văn bản tường trình hàng năm vào tháng Bảy vừa qua của một tổ chức dân chủ Hoa Kỳ - Freedom House - đã tổng kết cho thấy rằng có nhiều người dân trên thế giới ngày hôm nay được hưởng tự do, hơn hẳn so với bất cứ một thời điểm nào trong quá khứ, kể từ khi cơ quan này bắt đầu tiến hành công việc khảo sát cách đây 30 năm. Năm 2002, trong khi có 11 nước mà ở đó nhân dân vẫn còn phải chịu đựng sự mất mát các quyền hành xử chính trị và tự do dân sự, nhân dân của 28 nước khác đã được hưởng những quyền này do sự cải thiện đến từ phía các chính quyền. Nhiều quốc gia hiện nay vẫn còn bị mắc nạn độc tài, dân chủ bị sỉ nhục hết sức trơ trẽn khi những kẻ nắm quyền hô hào tổ chức những cuộc bầu cử một cách rất tốn kém, trong lúc đó lại thẳng tay đàn áp mọi bất đồng chính kiến. Tuy vậy một cách khả quan, có tới 65% dân số thế giới hiện nay đã được sống trong những đất nước tự do hoặc bán tự do, tăng từ 53% vào năm 1972.

     Samuel Huntington, một nhà khoa học chính trị thuộc trường Đại học Harvard lý luận rằng thế giới đã bắt đầu kinh qua "làn sóng dân chủ thứ ba" vào những năm giữa thập niên bảy mươi, với kết quả rõ nét nhất là sự cáo chung của nền độc tài Bồ Đào Nha (hai làn sóng dân chủ đầu tiên đã đến vào đầu thế kỷ thứ 19 và sau cuộc chiến tranh thế giới lần thứ hai). Sự sụp đổ của Liên bang Xô viết đã dẫn đến sự ra đời của những nền dân chủ toàn vẹn hoặc bán dân chủ ở các nhà nước chư hầu (dầu vậy dân chủ đã không xảy đến với những nước ở Trung Á).  Hầu hết các nước Châu Mỹ La Tinh cũng đã chuyển hóa từ độc tài sang dân chủ vào cùng thời điểm, ngoại biệt trường hợp đáng chú ý của Cuba.

     Trong 2,2 tỷ người phải còn đang sống ở những nước không có tự do, và hầu như hai phần ba của con số này thuộc về Hoa Lục, những cuộc thăm dò hàng năm của cơ quan Freedom House suốt 30 năm qua cho thấy những bước cải tiến dọ dẫm trong hoặt động kinh tế thị trường cũng như chút nới lỏng miễn cưỡng về tự do ngôn luận đã nâng các nước này lên được hàng xếp loại kế chót. Điểm đáng lưu ý là người dân ở Hồng Kông, vùng đất "được có chính sách đặc biệt" của Hoa Lục, mặc dù được hưởng tự do hơn nhưng vẫn không ngừng tranh đấu cho quyền tự do thực sự, và luôn đề kháng mạnh mẽ trước những toan tính của Bắc Kinh nhằm tước dần những quyền đã đạt được của họ : điển hình là vào tháng 7 vừa qua, nhà đương cục đã phải rút lại dự luật cấm khuynh đảo chính quyền sau khi nửa triệu người dân Hồng Kông rầm rộ xuống đường biểu tình phản đối.

     Ngọn đuốc của tự do cũng đang bắt đầu tỏa sáng ở các vùng nằm phía dưới sa mạc Sahara Phi Châu, nơi đã hầu như bị nằm gọn trong tay của các lãnh chúa sau khi chế độ thuộc địa chấm dứt. Lesotho và  Senegal đã được coi là những nước tự do sau khi đã tổ chức thành công các cuộc bầu cử công bằng, và Kenya - một trong những nước với nền kinh tế lớn nhất châu Phi - đã được công bố là nước bán tự do sau khi ứng cử viên thuộc khuynh hướng cải cách được tín nhiệm vào chức vụ tổng thống. Nhưng bên cạnh đó có một ít nước đang bị đi chệch hướng, như trường hợp của Cộng Hòa Togo Tây Phi. Gnassingbé Eyadéma, viên tướng nhiều quyền hành của nước này mới đây vẫn ngồi lại ở ngôi vị tổng thống (đã bám giữ ngôi vị này từ năm 1967) trong một cuộc đầu phiếu sai quy cách.

     So với tình hình chung, Trung Đông cho đến nay chỉ có được những dầu hiệu tiến triển rất hiếm hoi. Người dân Palestine, tuy sống trong những vùng tự trị kề cận với Isarel - nước dân chủ duy nhất trong vùng Trung Đông - nhưng không có được sự tự do như công dân ở Israel được hưởng.  Bahrain thì đã tổ chức bầu cử Nghị viện vào năm ngoái, tuy nhiên cơ quan này lại bị nhiều giới hạn về quyền lực. Chế độ quân chủ độc đoán (absolute monarchy) Saudi Arabia mới đây đã có hứa hẹn sẽ tổ chức bầu cử ở các địa phương vào năm tới. Nhưng vai trò của nước này trong việc trừ khử những tay khủng bố Hồi giáo cực đoan lại cũng có thể để qua đó dễ dàng che đậy các hành động đàn áp đối với những nhân vật tranh đấu bất bạo động cho tự do. Trong lúc đó, ở Iran, người dân đã bầu cho Muhammad Khatami - một nhà canh tân dè dặt - làm tổng thống, nhưng lực lượng đại biểu tăng lữ thủ cựu đứng đầu là Ayatollah Ali Khamenei vẫn đang chiếm nhiều ảnh hưởng.

     Hiện trạng có nhiều nước không dân chủ còn sót lại thuộc Hồi giáo đã đưa đến những lập luận cho rằng Hồi giáo và dân chủ kỵ nhau. Vừa qua, quả thực nhóm đối kháng PSA lớn nhất ở Malaysia đã tiết lộ những kế hoạch để biến nước này thành một nhà nước Hồi giáo, và còn gọi đó là một hình chế đối lại với nền dân chủ phương Tây, một nền dân chủ mà theo nhóm này sẽ dẫn đến "sự suy đồi xã hội và bất công lan tràn".

     Tuy nhiên, ông Bush và nội các của ông lý luận rằng không thể có một biện hộ nào để xem Hồi giáo và dân chủ là không thể hòa hợp với nhau được. Nước Senegal, nơi mà tín đồ Hồi giáo chiếm đa số, đã chứng minh tính dân chủ qua những cuộc bầu cử tự do. Nước Hồi giáo Turkey đã là một thể chế dân chủ muôn thuở và đang sẽ tiếp tục giữ vững hướng đi với cuộc chiến thắng bầu cử của đảng Hồi giáo ôn hòa vào tháng 11 vừa qua (dầu vậy hồ sơ của nước này cũng đã có ít tì vết do những sai sót về nhân quyền). Rõ ràng hơn nữa là những nước chủ yếu theo Hồi giáo ở châu Á, từ Bangladesh đến Indonesia, cho đến nay đều là những nước tự do và dân chủ.

     Các học giả ngay từ nhừng ngày đầu của làn sóng dân chủ thứ ba đã nhận xét rằng những quốc gia thời bấy giờ đã được hưởng các quyền tự do căn bản thường có nhiều dân số theo đạo Tin lành. Những năm kế tiếp sau đó, làn sóng của tự do đã tràn đến với những nhà nước (states) trong đó có nhiều dân số theo đạo Công giáo, từ châu Mỹ La Tinh đến các quốc gia ở phía đông và nam của châu Âu.  Ông Bush không đơn độc khi hy vọng rằng làn sóng tự do thứ ba, sau cùng đang vỗ đến bờ của Hồi giáo Trung Đông.